Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 9

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen cumhur şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, rabıta eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile alakadar ve Türk’e özgü anlamında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve sınırlı bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle makalelan ve giderek anonimleşatır bir nazım biçimidir. ırlamakler anne kuartetklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. ırlamaklerdeki kuartetklere (üçlük veya ikilik de kabil) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise cumhur dilinde “ilhak” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra gene edilen ikilik (ya da daha çok) dizelerdir.

ırlamaknün sınırlı bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir cumhur şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olabilir. Bu yüzden türkü tipinin en besbelli özelliği melodisidir. ırlamakler hece ölçüsünün her lafıbıyla söylenir. Yani hece skorsı itibarıyla bir sınırlama imkânsız.

ırlamaklerin majör çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. ırlamakler bu şekilde cumhurın dünyalıkı olurlar ve cumhurın her kesimine seslenme fail artistlar aracılığıyla albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan münteşir bir müzik türüdür. ırlamakler çoğu posta, bir natür hikâyeı ya da bir kahramanlık karşısında doğar ve yayılırlar. ırlamakler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, taraf adlarının, ayrıca konuların bile değiştiği görüldüğü kucakin, nerede doğduklarını saptamak sarpleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere nazaran usulsüz ve usullü ırlamakler olarak iki tefrik yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı kucakine düzlük uzun havalardır. Usullü olan ırlamakler grubunda ise çoklukla olta havaları taraf alır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da kırık çevre adı verilmektedir.

Türklerde işlemlenen konulara nazaran de sınıflama karşılayıcı yazarlar vardır. Konularına nazaran ırlamakler:

Ninniler
Çocuk ırlamakleri
Tabiat ırlamakleri
Aşk ırlamakleri
Kahramanlık ve askerlik hizmeti ırlamakleri
Seremoni ırlamakleri
İş ırlamakleri
Karşılıklı ırlamakleri
Ölüm ırlamakleri (Ağıt)
Temsil ırlamakleri
Zevk ve hayvan ırlamakleri
Efe ve derebeyi ırlamakleri
Cinayetler ve elemklı olaylarla alakalı ırlamakleri
Güldürücü ırlamakleri